ಅಂಕಣಗಳು

ಮೈಸೂರು ಏಕೆ ಬಯಲು ಶೌಚಮುಕ್ತವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ?

ಪ್ರಸಕ್ತ 2017-18ನೇ ಸಾಲಿನ ವರ್ಷದ ಮುಂಗಡ ಪತ್ರವನ್ನು ಮಂಡಿಸುವಾಗ ಜಿ.ಪಂ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಬರುವ ಮಾರ್ಚ್ 2018ರೊಳಗೆ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಬಯಲು ಶೌಚಮುಕ್ತ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನಾಗಿಸುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದಾಗಿ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಓದಿದಾಗ ಅರೆಕ್ಷಣ ಮನಸ್ಸು 2008ಕ್ಕೆ ನನಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತಿತ್ತು. ನಾನಾಗ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂಧನೂರು ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಿದಂದ ಆಶ್ರಯವನ್ನರಸಿ ಬಂದ ಬಂಧುಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಿದ್ದ ಪುನರ್ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಡುವ ಯೋಜನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಯ. ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸವಾಲಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ ನಮಗಿದ್ದುದು ಕೇವಲ 250 ಶೌಚಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದ ಗುರಿ. ಆದರೂ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ಭಗೀರಥ ಪ್ರಯತ್ನ ಸಮುದಾಯದ ಮನವೊಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಫಲಕಾರಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಯೋಜನೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ನನ್ನದೊಂದು ಕೈ ನೋಡೋಣ ಎಂದು ಸಮುದಾಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಗೆ ಇಳಿದದ್ದಾಯ್ತು. ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಗರ್ಭಿಣಿಯರು ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಒಂದಷ್ಟು ಉಭಯಕುಷಲೋಪರಿ ನಡೆಸೋಣ ಎಂದು “ಏನಮ್ಮಾ, ಹೇಗಿದ್ದೀರಿ? ಕಾಲ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವೈದ್ಯರ ಸಂದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿತ್ತಿದ್ದೀರೋ? ಏಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಪೇಲವವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತೀರಲ್ಲ, ಪೌಷ್ಠಿಕ ಆಹಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೇ? ” ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದ ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತಲೆಕೆಳಗೆ ಮಾಡಿದ ಆ ತಾಯಿಯಿಂದ ಒಂದು ಧೀರ್ಘ ಮೌನ. ಸರಿ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸಬೇಕಲ್ಲ! ಮುಂದುವರೆದು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಿಕ್ಕ ಉತ್ತರ ನನಗೊಂದು ಪಾಠವನ್ನೇ ಕಲಿಸಿತು.

ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವಿಷಯ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೇಗೆ ತರ್ಕಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ ಒಂದು ಸಂಕೀರ್ಣ ಆದರೂ ಅಸಂಖ್ಯ ಮಜಲುಗಳ ಭಂಡಾರವೆಂದು. ಆಕೆ ಹೇಳಿದ ಉತ್ತರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವಿಚಾರ ಕುರಿತಾಗಿ ನನಗಿದ್ದ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಆ ವಿಚಾರದ ಕುರಿತಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಚಿಂತನೆಗೆ ದೂಡಿತು. ವ್ಯವಹಾರ ನಿರ್ವಹಣಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾವನೆ ಈ ಶೌಚಾಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಜನರಿಗೇನು ದಾಡಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಉಚಿತವಾಗಿ ನೀಡಿದರೂ ಏಕೆ ಈ ಜನ ವಿಮುಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು. ಆ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೆಡವಿ ಮುಂದೆ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಯೋಜಿಸುವಾಗ ಬಹುಶಃ ಪ್ರಪ್ರಥಮಬಾರಿಗೆ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಶೌಚಾಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರಕ ಸಾಲ ನೀಡುವ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಯ್ತು. ಅದಿರಲಿ ಆಕೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು “ಪೌಷ್ಠಿಕ ಆಹಾರವಿರಲಿ ಅಣ್ಣ, ಆಹಾರವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.” ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಮಧ್ಯವಯಸ್ಸಿನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ “ಹೌದು ನಮ್ಮ ಭಾಗದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದುಂಟು, ಗರ್ಭಿಣಿ ಎಂದು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಹೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶೌಚಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತಾದರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು? ತುಂಬಿದ ಬಸುರಿ ಸರಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಿ.ಮೀ ದೂರ ನಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಅದಕ್ಕೆ ತಿನ್ನುವುದನ್ನೇ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ” ಅಲ್ಲಿಯತನಕ ನನ್ನ ಊಹೆಗೆ ನಿಲುಕದಿದ್ದ ವಿಷಯವದು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆ, ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ತಳುಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದೊಂದು ನಿದರ್ಶನ.

ಈ ವಿಷಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದು ಇದು ಬರೀ ಶೌಚದ ವಿಷಯವಲ್ಲೋ ಅಣ್ಣಾ ಎಂದು ಸಾರಿ ಹೇಳಲು. ಈ ವಿಷಯದ ಗಂಭೀರತೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದೇ ಅಥವಾ ಅರಿವಿದ್ದರೂ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಆಡಳಿತಶಾಹಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಒಂಚೂರು ಆದರೂ ಕಲಕಲಿ ಎಂದು. ಸ್ವಚ್ಚಭಾರತ ಅಭಿಯಾನ ಮತ್ತೊಂದು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಬಯಸುವ ಮಂದಿಗೆ ಶೌಚಾಲಯದ ಸಮಸ್ಯೆ ಹೇಗೆ ನಾಳೆ ಹುಟ್ಟುವ ಮಗುವಿನ ಅಪೌಷ್ಠಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗೂ ಕಾರಣವಾಗುವುದೆಂಬ ನಿದರ್ಶನ ನೀಡಲು.

ಇನ್ನು ಮೈಸೂರಿನ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದಾದರೆ, 2018ರ ಮಾರ್ಚ್ ಮಾಹೆ ಒಳಗೆ ಬಯಲು ಶೌಚಮುಕ್ತ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಜಿ.ಪಂ ನೀಡಿದ ಒಂದಷ್ಟು ಅಂಕಿ-ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸೋಣ. 2015-16ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 30,641 ಆದರೆ ಗುರಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದು 63,300. 2016-17ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಂಬಾಳಿಸಿದ್ದು 36,442 ನಿರ್ಮಾಣ, ಆದರೆ ಗುರಿ ಇದ್ದುದು 55,000. 2017-18ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಬಾಕಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಗುರಿ ಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವುದು 1.64 ಲಕ್ಷ ಶೌಚಾಲಯಗಳು. ಮುಂಗಾರಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಗಿ ಬೆಳೆ ತೆಗೆಯೋ ಮಗರಾಯ ಎಂದರೆ, ಇರಲಿಬಿಡು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಹಿಂಗಾರಲ್ಲಿ ಮಟ್ಟಹಾಕ್ತೀನಿ ಅಂದ್ಹಂಗಾಯ್ತು.

ಅದರೊಟ್ಟಿಗೆ ಅನೇಕ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸವಾಲುಗಳು ಜಿ.ಪಂ.ನ ಮುಂದಿವೆ.
2017-18ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಅರಿಯಲು ನಿಖರ ಬೇಸ್ ಲೈನ್ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಹಲವಾರು ಗ್ರಾ.ಪಂ.ಗಳಿಗೆ ಅವರ ಗುರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲ.
ಧನಗಳ್ಳಿಯಂತಹ ನಿರ್ಮಲ ಗ್ರಾಮ ಪುರಸ್ಕೃತ ಹಲವು ಗ್ರಾ.ಪಂ.ಗಳಿದ್ದು ಇನ್ನೊಂದು ಕಥೆ. ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿಸಿ ಈಗ ಅವಶ್ಯಕ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಗೊಂದಲ ಬಗೆಹರಿಯದೆ ಗುರಿ ನಿಗದಿಯ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಿರ್ಮಲ ಭಾರತ ಅಭಿಯಾನ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತರಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಸಮನ್ವಯತೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಲವುಮಂದಿ ಗುಂಡಿತೋಡಿ 4200 ರೂ.ಗಳನ್ನು ಬಿಲ್ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಂತರ ಮುಂದಿನ ದಿನದಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯದ ಅನುದಾನ ಜಾಸ್ತಿ ಸಿಗುವುದೆಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಮೇರೆಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳಿವೆ. ಅಂತಹ ಫಲಾನುಭವಿಗಳ ಹೆಸರು ಶೌಚಾಲಯರಹಿತರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಸಹಿತರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿವೆಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಿಲ್ಲ.
ಪಕ್ಷ ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲೇ ಮೀಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಾ.ಪಂ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮತ್ತು ಪರಾಜಿತ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಹಿಂಬಾಲಕರ ಗುಂಪುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬಣಗಳಾಗಿಯೇ ನೆಲೆ ಮಾಡಿವೆ. ಪಂಚಾಯ್ತಿಯ ಅನುದಾನ ಪಡೆಯಲು ಗೆದ್ದವನ ಸಹಕಾರ ಬೇಕು ಆದರೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಅಡ್ಡಬರುವ ಕಾರಣ ಕೇಳುವ ಗೊಡವೆಗೆ ಹೋಗದೇ ಇರುವ ನಿದರ್ಶನಗಳೂ ಇವೆ.
ಇವತ್ತು ಚಿನ್ನ ಬೇಕಾದರೂ ತರಬಹುದು ಆದರೆ ಮರಳು ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಪರಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಶೌಚಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಇರುವ ತಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು.

ಇನ್ನು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿನ ವರ್ತನೆ, ನಂಬಿಕೆ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬರುವುದಾದರೆ ಹಲವು ಮಂದಿ ಶೌಚಾಲಯ ಹೊಂದಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಅನುದಾನ ಪಡೆಯುವ ಲೋಭದಿಂದ ಶೌಚಾಲಯರಹಿತರೆಂದೇ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ವಿಪರ್ಯಾಸ. ಹಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಸಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಸರ್ಕಾರದ ಅನುದಾನದಿಂದಲೇ ಆಗಲಿ ಎನ್ನುವುದು ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಶೌಚಾಲಯಗಳಿರುವ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಉಪಯೋಗ ನೂರು ಪ್ರತಿಶತ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೆಡೆ ಹಿರಿಯರು ಬಳಸಲಿ ಎಂದೊ ಇನ್ನಲವೆಡೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಬಳಸಲಿ ಎಂದೊ ಅಥವಾ ನೀರಿನ ಆಭಾವಕ್ಕೊ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಗಬೇಕಿದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವರ್ತನೆಗಳ ಬದಲಾವಣೆ, ಶೌಚಾಲಯ ಹೊಂದಬೇಕೆನ್ನುವ ಬೇಡಿಕೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಗೃಹಶೌಚಾಲಯವಲ್ಲದೇ ಶೌಚಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಪರ್ಯಾಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣ ಆಗದಿರುವುದು ಇಂದಿನ ಪರಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣ. ಒಂದೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಹಿಂದೆ ನಂಜನಗೂಡು ತಾಲೂಕಿನ ಚಿಕ್ಕಯ್ಯನ ಛತ್ರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಯುವಕರೊಂದಿಗೆ ಸಮುದಾಯ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಹಲವು ವಿಚಾರಗಳ ನಡುವೆ ಶೌಚದ ವಿಚಾರವೂ ಬಂತು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯವಿದ್ದರೂ ಬಯಲು ಹಾಗೂ ಬಹಿರ್ದೆಸೆಯೇ ನಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಯುವಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಜಾಸ್ತಿ ಇತ್ತು. ಅವರ್ಯಾರೂ ಬಯಲಿಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಅರಿವಿಲ್ಲದವರಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಯಲಿಗೆ ಹೋದರೆ ಸಂಗಡಿಗರೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ಸಮಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಕಾರಣ ಅವರದು. ವಿಂಗಡದ ಶೌಚಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ವಿಸ್ತಾರದ ಬಯಲು ಲೇಸು ಎಂದು ಈ ತಲೆಮಾರಿನ ಯುವಕರೇ ಹೊರಟುಬಿಟ್ಟರೇ ಬಯಲು ಶೌಚಮುಕ್ತ ರಾಜ್ಯದ ಕನಸು ನನಸಾಗುವುದುಂಟೇ?

ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಕೋಲೆ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲಗಳ ನಿವಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ, ಸೂಕ್ತ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ-ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಅರಿತು, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅದನ್ನು ಉತ್ತರಾಯಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಬಹುದು.

ಲೇಖಕರು: ಬಸವರಾಜ್ ಆರ್.ಶ್ರೇಷ್ಠ
ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ನಿರ್ದೇಶಕರು, ಗ್ರಾಸ್ ರೂಟ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್& ಅಡ್ವೋಕಸಿ ಮೂವ್ ಮೆಂಟ್,(GRAAM)ಮೈಸೂರು.
Email: r_basavaraju@yahoo.co.in

About the author

ಕನ್ನಡ ಟುಡೆ

Leave a Comment